(लोकभावना त्रैमासिक) शान्तदास स्मृति विशेषाङ्कका लागि प्रकाशित संस्मरण
(तेस्रो शान्तदास स्मृति दिवस २०८३।०७।२८ मा अपलोड गरिएको)
बाल साहित्य सम्पादनमा अतुलनीय नामः शान्तदास दाई
बाल साहित्य
रत्न शान्तदास मानन्धरको स्मृतिमा केही लेख्न दाजु रामकृष्ण डंगोलबाट अनुरोध भएपछि
आफूलाई आज भन्दा ३० वर्ष अघिको म र त्यतिबेलाको परिवेशको सम्झनाले विगतलाई
पुनर्ताजगी बनाउने अवसर जुर्यो। बाल साहित्य अध्ययन, अध्ययन गरेका सामाग्री
माथिको विश्लेषण, सश्वर कविता वाचन, विद्यालयहरूमा गरिने बाल साहित्य गोष्ठी, बाल
गितको सुनाइ र गुन्गुनाई बारम्बार स्मृतीमा छाइरहेको छ।
पाँच वर्षकि
मेरी छोरीलाई सुत्नु अगाडि हरेक दिन बेलुका कथा सुन्ने बानी पारेको छु। तर बजारमा
राम्रा बालसाहित्य भेटिनै गाह्रो छ। आफू सानो छँदा आदरणिय बाल साहित्यकार शान्तदास
मानन्धरको सँगतीबाट सिकेको, पढेको र नजिकिएको बाल साहित्य अहिले पनि सम्झनामा ताजा
भइरहेछ। "बाल साहित्य बालबालिकाले रुचाउने खालको हुनुपर्छ। बालसाहित्यमा
जबर्जस्ति उपदेश थोपर्नु हुँदैन।" भन्ने शान्तदास दाइको भनाई यतिबेला
सम्झिरहेको छु। वि.सं. २०५३ साल देखि बालकोसेली अध्ययन समूहका साथीहरूका बिच हरेक
शनिबार बिहान बालकोसेली कार्यालय पुग्ने र कथा, कविता सुन्ने, राम्रो/नराम्रो
कविता बनाउने देखि साहित्य लेखनका लागि वर्षौ सम्म हाम्रो नियमित कार्य बनेको
थियो।
बजारमा पाइने
रहस्यमयी, तिलस्मी कथा बालबालिकाका लागि सुपाच्य छैनन्, ती स्वस्थकर छैनन् भनेर
बालबालिकाले बुझ्ने सरल भाषामा, रुचि जगाउने शैलीमा सम्पादन गरेर बालकोसेली,
कथाकोसेलीमा प्रकाशित गर्नुभएका सामाग्री बाल साहित्यका अमुल्य रत्न भएर रहेका
छन्। कवि युद्धप्रसाद मिश्र, रमेश खकुरेल र दुर्गालाल श्रेष्ठलाई बाल कविता लेख्न
झक्झाइरहने शान्तदास दाईको प्रयासले आज हामीले बालसाहित्यमा अमुल्य रचना प्राप्त
गरेका छौँ। सरल शब्दमा बनेका कविताहरूमा पनि शान्तदास दाजुको सम्पादनले अझै मिठास भरिदिएको
हुन्थ्यो।
बालकोसेली
अंक २८, २०५३ असार मा प्रकाशित कवि रमेश खकुरेलको कविताको अंश यस्तो थियो।
"हातै कालो कामले, सफा गरौँला।
नाम कालो भयो भने के पो गरौँला।
बाबा जाती, म जाती, बाबा भन्दा म जाती।
राम्रा राम्रा कामले बाबा रिझाउँला"
बालकोसेली मै प्रकाशित कवि दुर्गालाल
श्रेष्ठको अर्को कविताको अंश यस्तो थियो -
"चरा किन थुङ्छौ तिमि, पिँजडाको
डन्डी?
मन पर्दैन कति मलाई यस्तो घेराबन्दी।
के गरेर हुन्छ तिम्रो जिन्दगानी राम्रो?
सिंगै आकाश अंगालेर उड्ने बानी हाम्रो"
वि.सं. २०४५ बालकोसेलीको अंक ११ मा
प्रकाशित कवि युद्ध प्रसाद मिश्रको कविताको अंश यस्तो थियो।
"उठ्छु, पढ्छु, कपडा फेर्छु
सफा सुघर भई ऐना हेर्छु।
टिफिनसाथको झोला भिर्छु
इस्कुल जान्छु टम् टम् टम्।"
बालबालिका
नियम अनुसार चल्नमा अनुशासित हुन्छन्। त्यसैले आफैले कति बेला के गर्ने? भनेर
नियमित कामको रुटिन बनाएर चल्ने गर्दा व्यवस्थित जीवनशैली हुन्छ भन्ने शान्तदास
दाइको सुझाव प्राप्त भए पछाडी बालकोसेली अध्ययन समूहका सबैले कति बेला उठ्ने? कति
बेला पढ्ने? कति बेला खेल्ने? कति समय टि.भि. हेर्ने? लगायतको कामलाई समय तालिका
बनाएर लागु गरेका थियौँ। शान्तदास दाई हामीलाई कथा कविता सुनाउने वाचक मात्रै होइन
जीवन पद्धति सिकाउने गुरु पनि हुनुहुन्थ्यो। बालसाहित्य केबल पाठ्य सामाग्री मात्र
नभई यसले जीवनमा परिवर्तन ल्याउन मदत पुर्याउने खालको हुनुपर्छ भन्ने मान्यता
उहाँ राख्नुहुन्थ्यो।
बालकोसेलीको
नियमित स्तम्भ "राम्रो नराम्रो"का लागि हामी आफैँ पनि लेख्न र अरु बाल
साथीहरूलाई सुनाउन सहज लाग्थ्यो। आफ्नो नियमित व्यवहारमा देखे भोगेका यस्ता
बानीलाई कुन ठिक र कुन बेठीक भनेर आफैले छुट्याउन थाल्ने भएपछि दोहोर्याएर सकेसम्म
नराम्रा बानीलाई कम गर्ने प्रयासमा सदैव सतर्क रहन्थ्यौँ।
बालकोसेली
अध्ययन समूहमा दाजु निर्मल, नीरजका साथै साथीहरू सुमित बज्राचार्य, संजोग ठकुरी,
प्रदिप लामा, प्रशंसा डंगोल, केदार श्रेष्ठ लगायतका थियौँ। शान्तदास दाइको सुझाव र
संगत पछि बालसाहित्य पढ्ने हुटहुटी भएको हाम्रो समूहले सुरूमा आफूसँग भएका
पुस्तकहरू एक ठाउँमा जम्मा गरेका थियौँ। त्यसैमा शान्तदास दाइले बालकोसेलीबाट प्रकाशित
पुराना अंकहरू र कथा, उपन्यास, कविता विधाका विभिन्न पुस्तकहरू उपहार दिनुभएपछि "हाम्रो
बाल पुस्तकालय" तयार भयो। हरेक शनिबार हामी पुराना पढेका पुस्तक ल्याउने र
नपढेका पुस्तक लाने गर्न थाल्यौँ। नयाँ पुस्तकहरू थप्न र पुस्तकालयलाई अझै राम्रो
पार्न रकमको आवश्यकता हुन्थ्यो हामीले स्कुलमा खाजा खानका लागि घरबाट दैनिक
दिनुहुने २/३ रुपैयाँ जोगाउँदै महिनामा निश्चित रकम चाहिँ पुस्तकालयबाट पुस्तक
किन्नको लागि कोषमा राख्ने र नयाँ नयाँ पुस्तकहरू किन्ने गर्न थाल्यौँ। यसबाट
हाम्रो बाल साहित्य अध्ययन फराकिलो हुँदै गयो।
हामीलाई
शान्तदास दाईले लेख्ने कामका लागि उत्तिकै बल दिनुभयो। त्यसका लागि दैनिकी (डायरी)
लेखन सुरु गर्न उहाँले सुझाव दिनुभयो। २०५३/५४ सालमा लेखिएका ति दैनिकी अझै पनि
मसँग सुरक्षित छ। ति डायरी हेर्दा शान्तदास दाईलाई अझै म हप्ताभरीको आफ्नो दैनिकी
सुनाइरहेको समयमा पुर्याउने गर्छ। दैनिकी लेखन पछाडी आफुले पढेका पुस्तकका बारेमा,
कथा, कविता माथि आफ्नो विचारहरू लेख्न भन्नुभयो। हामीले त्यसपछि बल्ल आफ्ना दैनिक
जीवनमा घटेका घटनामाथि कथा रचना गर्न सुरु गर्यौँ। रुम टु रिड बाट प्रकाशित
पुस्तकहरू "सानीले रुन विर्सिइन्" र "जुंगे दाईको कोठा" यसरी
नै तयार भएको पुस्तक हुन्। यसरी बाल साहित्यकार शान्तदास मानन्धरले हामीलाई कोरा
अक्षर लेख्नेदेखि पाठ्य सामाग्रीको विश्लेषण गर्न सक्नेसम्म बनाउनुभयो र एक समयमा
हामी सबै जनालाई बालकोसेलीको बाल सम्पादक समेत बनाउनुभएको थियो। सम्पादन गर्ने
बेलामा वहाँले हामीलाई "जसरी आमाले घरमा आफ्ना छोराछोरीलाई मनपर्ने गरि
शरिरका लागि आवश्यक तत्व हुने तरकारी स्वादिलो गरि तयार गरेर दिनुहुन्छ बाल
साहित्यकारले पनि बालबालिकालाई त्यस्तै पाच्य हुने र स्वादिलो हुने गरी मनपर्ने
सामाग्री तयार गर्नुपर्छ भनेर सिकाउनुहुन्थ्यो।
कथा सुनाउँदा
बालबालिकालाई नै पूर्ण रुपमा कल्पनाको संसारमा पुर्याएर सक्रिय गराउने उहाँको
कथावाचन शैलीबाट हामी जो कोही प्रभावित हुन्थ्यौँ। उहाँको अनुहारमा देखिने चमक,
स्वरमा आउने आरोह, अवरोह र हाउभाउले हामी मज्जाले कथामा चुर्लुम्म डुब्ने
गर्थ्यौँ। हान्स क्रिस्चियन एन्डरसनका "हिउँकी रानी", "बादशाहको
नयाँ लुगा" लगायतका शान्तदासदाई बाट अनुदित र सम्पादित पुस्तकहरू पुस्तकका
रुपमा प्रकाशन हुनुपुर्व हामीलाई आद्योपान्त सुनाउने गर्नुहुन्थ्यो। उहाँको कथा
सुनाउने शैलीका कारण हामी पुस्तकका पात्रहरू सँगै रहेको अनुभुति हुने गर्थ्यो। ति
कथामाथि हाम्रा प्रतिक्रिया लिए पछाडी मात्रै प्रकाशनका लागि तयार पारिन्थे।
त्यतिबेला
बालकोसेलीका प्रकाशनहरू काठमाडौँका सबै पत्रिका पसलहरूमा सहज रुपमा प्राप्त थिएनन्।
अन्य दैनिक तथा मासिक पत्र-पत्रिका जस्तै बालकोसेलीलाई पनि पसल पसलमा पुर्याउन
पाए हामी जस्ता अन्य बाल पाठकहरूले यति राम्रा सामाग्री प्राप्त गर्ने थिए।
बालकोसेली अध्ययन समूहले बालकोसेलीलाई कसरी काठमाडौँका सबै पसलमा कसरी प्राप्त
गर्ने बनाउन सकिन्छ भनेर छलफल गर्यौँ। शान्तदास दाईले पत्रपत्रिका वितरकहरू
मार्फत् हामी भन्दा पहिला नै वितरणको प्रयास गर्नुभएको थियो त्यसो गर्नलाई थप रकम छुट्याइनुपर्दा
पत्रिका प्रकाशन खर्च बढ्न गएको र यसले बालकोसेलीको मूल्य नै बढाउनुपर्ने देखिन गयो।
यसरी मूल्य बढी हुँदा सबै पाठकले किनेर पढ्न नसक्ने हुन जान्छ। त्यसो गर्दा पसलमा
झुण्डियलान् तर बाल पाठकहरूले किन्न नसक्ने भएपछि यसको अर्थ रहँदैन भन्ने ठानेर
वितरक मार्फत् बालकोसेलीका प्रकाशनहरूलाई पत्रिका पसल सम्म पुर्याउन सकिएको थिएन।
प्रकाशन भएको सिमित प्रतिहरूलाई हामी आ-आफ्नो विद्यालयमा साथीहरूमाझ सिधै हात हातै
बिक्रि वितरण गरिदिन्थ्यौँ।
नेपाल आदर्श
मा.वि. गणबहालमा कक्षा ८ देखिको विद्यालय समय बिहानको सिफ्टमा थियो। म कक्षा ८ मा पढ्न
थालेपछि बिहान स्कुल गएपछि ११ बजेपछिको समय फुर्सद हुने भयो। यहि समयमा म अब बालकोसेलीको
वितरण प्रणालीलाई सघाउनका लागि मैले बालकोसेली कार्यालयलाई आफ्नो समय छुट्याउन
थालेँ। बालकोसेलीको नयाँ अंक प्रकाशित हुने वित्तिकै काठमाडौँका पत्रिका पसल-पसलमा
गएर हरेक ठाउँमा नयाँ अंक छोड्दै जाने अर्को अंक आएपछि बिक्रि नभएको पुरानो
पत्रिका भए फिर्ता ल्याउने गर्न थालियो।
यो क्रममा
व्यापारिहरूबाट भएको व्यवहार, आफूले बजारमा पाएको प्रशंसा अनि दुःख सबैको बारे
बेलुकी फर्केर शान्तदास दाईसँग कुरा राख्ने गर्थेँ। हरेक दिनको कामको समिक्षा गरिन्थ्यो
बजारमा भएका राम्रा नराम्रा सबै पक्षको बारे कुराकानी हुन्थ्यो। बेलुका थकित र
गलित भएको ज्यानलाई पुनः भोली अर्को ठाउँमा जाने जोश भरिएर आउँथ्यो। त्यतिबेला रंगिन
कलेबरमा आएका बाल पत्रिकाहरू पनि बजारमा देखिन्थ्यो। बालकोसेलीको बाहिरी कलेबर रंगिन
नभएकोले यसमा आकर्षण देखिन्न, यसलाई यस्तो बनाउनु, उस्तो बनाउनु भन्ने पत्रिका व्यापारीका
सुझावहरू म प्रत्यक्ष रुपमा पाउँथेँ। बजारमा पाइने झिलिमिलि सामानले धेरैलाई लोभ्याउँछ
तर अधिकांश हेर्नमा राम्रा, आकर्षक वस्तु र सामाग्री जीवनदायी र स्वस्थ नहुन सक्छ।
बजारमा जे बिक्छ त्यो मात्रै तयार गर्ने भए त मेहनत गर्नै पर्दैन। बिकाउ सामग्री
सहि हुन्छन् भन्ने छैन। बालसाहित्यको बजार पनि त्यस्तै थियो। बालकोसेली, मुना,
सुनकेस्रा, बाल प्रतिभा, बाल साथी जस्ता अनेकन् नियमित बालपत्रिकाहरू बजारमा
प्रकाशन भइरहेको बेला थियो त्यो समय।
अचेल
बालपत्रिका र पठन संस्कार पहिलेको जस्तो पाउँदिन। जमाना डिजिटल भैसकेको छ। बालसाहित्य
पनि अचेल मोबाइल भर्जनमा आउन थालेको छ। तर शान्तदास शैलीमा खारिएर सम्पादित भएको
कतै पाइन्न। कथाका लागि नाममात्रका कथा भएको पाउँछु। न त्यसमा ज्यान छ, न जीवन्तता।
अचेलका बाल साहित्यमा केवल शब्दका वर्षा बाहेक केही पाउँदिन। बालसाहित्यमा
शान्तदास मानन्धरले पुर्याउनुभएको योगदान अमूल्य छ। उहाँको जति लगनशिलता अचेलका
सम्पादकमा पाउन सकिन्न। बाल साहित्यआकाशमा उहाँ कहिल्यै ननिभ्ने नक्षत्रका रुपमा
चम्कि रहनुभएको छ।








