घर फर्कने कसरी ?

एकल यात्री

स्कूलमा छुट्टी भो पानी प¥यो बेस्सरी

रुझी जानु हुँदैन, घर फर्कने कसरी ?

पानी पर्न नरोकी सकिन्न घर फर्कन

अँध्यारो भो झन्, झनै पानी थाल्यो दर्कन

बसी राख्नु कतिन्जेल, हुँदैन कि यसरी ?

उपाय क्यै सुझेन, घर फर्कने कसरी ?

हिजो छाता ल्याउँदा पानी पर्दै परेन

आज पानी पर्ला कि, विचार नै गरिनँ

चल्न थाल्यो बतास, आँधी आए जसरी

आमा आउनुहोला कि, घर फर्कने कसरी ?

(दाजु एकल यात्री ले लेख्नुभएको यो बाल कविता प्रत्येक वर्षातमा सम्झने गर्छु । )

साहित्य महोत्सवमा एक दिन

वायाँबाट क्रमशः शर्मिला खड्का, राजिवध्वज जोशी, विनय कसजु र शास्वत पराजुली

नेपाल साहित्य महोत्सवको तेस्रो दिन शनिवार परेकोले अघिल्लो दिन नै साहित्य मेलामा जाने योजना बनाएको थिएँ । त्यहाँ जाँदा जे होस् रमाइलै भयो । प्रज्ञा भवनको डबलीमा र प्रज्ञा भवनको ठिक पछाडीको खाली ठाउँमा मञ्च बनाइएको थियो । जहाँ एकै समयमा दुईवटा कार्यक्रम संचालन हुन्थ्यो । त्यसैले कार्यक्रम तालिका हेरेर कताको कार्यक्रममा बस्ने ? केही समय अलमल पनि परेको थियो । तर जे होस् आफ्नो छनौट राम्रै परेछ भन्ने लागेको छ ।

त्यसदिनको कार्यक्रमको तालिका अनुसार सुरुमा सुन्नेलाई ‘सुनको मालाः नेपाली बालसाहित्य’ विषयमा कार्यक्रम भयो । जसको संचालन शास्वत पराजुलीले गरेका थिए भने त्यसका वक्ताहरू क्रमशः शर्मिला खड्का, विनय कसजु र बालपुस्तक प्रकाशक राजिबध्वज जोशी रहेका थिए । नेपाली बालसाहित्यलाई अझै पनि मूलधारको साहित्य नमान्ने परम्परा रहेको भन्ने कुराहरू त्यहाँ उठेका थिए । विनय कसजुको भनाईमा बालबालिकाले लेख्दैमा त्यो साहित्य बालसाहित्य हुँदैन । उनले आफूलाई ठूला लेखक भनाउँदाहरूले कम्तिमा राष्ट्रप्रतिको ऋण तिर्नको लागि भए पनि बालसाहित्यमा कलम चलाउन अनुरोध गरे । हामीकहाँ बालबालिकामा पठन संस्कृतिको विकास गर्न नसेकोकोमा सबैको धारणा मिलेका थिए । कथालय प्रकाशनका राजिवध्वज जोशीका अनुसार बालबालिकाका रुचिअनुसार आफूहरूले चित्रले भरिएका किताबहरू प्रकाशन गरिरहेका भएपनि अभिभावकहरू भने आफ्ना छोराछोरीलाई अक्षरबढी भएकोमात्र किनिदिन खोज्ने प्रवृत्ति बढी रहेको छ । अझ कतिपय अभिभावकहरू त आफ्ना बालबालिकाले पाठ्यपुस्तक बाहेक अरु किताब पढेको नरुचाउने गरेको पनि पाइएको जनाउँदै थिइन् बालसाहित्यकार शर्मिला खड्का ।

वायाँबाटः श्याल्पा रम्पोछ, पत्रकार मनोज दाहाल र अनिल शाह

साहित्य महोत्सवको त्यसदिनको कार्यक्रममा दोस्रो कार्यक्रम भारतिय लेखक अमिस त्रिपाठी सँगको financier to writer शिर्षकमा संवाद एक ठाउँमा थियो भने अगाडि डबलीमा श्याल्पा तेन्जिङ रिम्पोछे नामका बौद्ध भिक्षुले लेखेको बौद्ध दर्शन सम्बन्धि किताब living fully माथिको छलफल थियो ।  जसको संचालन बैंकर अनिल शाहले गर्नेवाला थिए । दुवै कार्यक्रम खासमा मेरो रुचिकर थिएन तै पनि अनिल शाहले संचालन गरेको कार्यक्रममा बसौँ न त भन्ने मनमा आए पछि डबली तर्फ बढेको थिएँ । लौ उनि त अंग्रेजीमा पो बोलिरहेका थिए । लुजा आफुले नभढेको गैरआख्यान / गैह्र साहित्यिक किताबको चर्चा त्यसमाथि पनि अंग्रेजीमा ?  म फर्केँ भारतिय लेखककै कार्यक्रममा । उनको एक छिनको वार्ता सुनेपछि भने पारो तातिहाल्यो । उनि कुनै बेला बैँकर थिए रे तर उनकी प्राण प्यारी श्रीमतिले उनलाई साहित्य लेख्न भनेपछि लेख्न सुरु गरेको अनि लेख्न थालेपछि त यस्तरी साहित्यमा बगियो रे कि उनको लेखन त माथिबाट (कहाँबाट ?) इश्वरिय वरदान पाएको महसुस भयो रे अनि त साहित्यबाट पछि फर्कनुपरेन रे ।

अब भने साहित्य मेलामा कस्ता मान्छेलाई लिएको होला ? भन्ने प्रश्न घुम्यो र एकछिनमा अगाडि डबली तिरै फर्किएँ । त्यहाँ अब रिम्पोन्छेसँग दर्शक श्रोतासँगको संवाद सुरु भइसकेको रहेछ । शुस्त शुस्त उनको अंग्रेजीलाई बुझ्न सक्छु की भन्दै कान ठाडो पारेर अगाडि उभिएँ । अहिले त यहाँ रमाइलो कुराकानी भइरहेको रहेछ । दर्शक दिर्घाबाट एउटा प्रश्न आयो – ‘ तपाइँले श्वासप्रश्वास गर्दा मजा लिनुहोस् भन्नुभयो कसरी मजा लिने बताइदिनुहुन्छ की ?’ रिम्पोन्छेको उत्तर यस्तो थियो–‘मेरो भनाइको तात्पर्य यो थियो कि, हामीहरू ठुला–ठुला कुरामा धेरै चिन्ता लिन्छौँ । त्यो मान्छेसँग धेरै चिज छ आफूसँग छैन भनेर दाँज्छौँ अनि आफूलाई असहाय कमजोर सम्झन्छौँ । ठूला महाराजा भनिएकाहरूले खाने भोजनमा चौरासी व्यञ्जन होला, हाम्रोमा हुँदैन । धनिहरूसँग सुविधासम्पन्न कार, घर होलान् हामीसँग छैन । तर हामीले एउटा कुरालाई भूल्छौँ कि त्यो धनि मान्छेसँग पनि त्यो त्यतिन्जेल मात्र हुन्छ, जबसम्म उसले सास फेर्न सक्छ । उनको सबै सुविधा त सास सँगै बिलाएर जान्छ । हामीसँग पनि त सास छ जुन सास धनिले फेर्छन् । अनि हामी किन दुःखि हुने ल अब तपाइँ निश्फिक्री भएर लामो सास फेर्नुहोस् त तपाइँलाई आनन्द आउँछ कि आउँदैन ?’

अर्को एउटा उत्तेजित प्रश्न आयो–“सबैलाई थाहा छ कि बुद्ध नेपालमा जन्मेका हुन् तर पनि भारतियहरू किन आफ्नो देशमा जन्मेको भनि प्रचार गर्न तम्सिएका छन् ?” रिम्पोन्छेको सरल उत्तर–“ भारतीयहरू अहिले बुद्धलाई भारतमा जन्मेका भनेर प्रचार गरिरहेका छन् भोलि गएर अमेरिकनहरूले बुद्ध अमेरिकामा जन्मेका भन्लान् ,अनि अरु युरोपियन राष्ट्रहरूले पनि यसरी बुद्ध आफ्नो देशमा जन्मेका भनि सबैले प्रचार गर्दै गए भने त हेर्नुस् लुम्बिनिमा जन्मेका बुद्धको झन् ठूलो सम्मान पो भएको हुन्छ त । हामी यस्ता तपसिलका कुरामा किन अल्झिने ? अनि पो बुद्धको कुरा फैलन मद्धत पुग्छ ।” बुद्धका आकृतिलाई जुत्तामा कुँदेका कुरामा पनि उनले यस्तै प्रतिक्रिया दिए । ‘बुद्ध तपाइँ हाम्रो मनमा छन् भने त्यो नै पर्याप्त छ । कसैले भित्री लुगामा, कसले टोपीमा कसैले कसैले जुत्तामा प्रयोग गर्‍यो  भन्दैमा त्यसप्रति आक्रोश व्यक्त गरिरहनु जरुरी छैन ।’

एउटा प्रश्न मैले ठ्याक्कै बुझ्न त सकिनँ तर उनले यौन आदि लाई जोडेर बुद्ध दर्शनबारे प्रश्न सोधेकोमा रिम्पोन्छेको जवाफ थियो–“बुद्धले उठाएको कुरा शान्तिको हो सद्भावको हो । कसैले चित्र कोरेर शान्ति पाउलान्, कसैले गित गाएर त कसैले अर्थोक नै गरेर । शान्ति पाउन गुफामा गएर तपस्या नै गर्नुपर्छ भन्ने छैन । तपाइँलाई यौनसम्पर्क गर्न एवं कुनै पनि कामबाट मनोरञ्जन प्राप्त गर्न बुद्ध दर्शनले रोकेको छैन यसबारे चिन्ता नलिनुभए हुन्छ ।” 

वायाँबाटः मनुमञ्जिल, मोमिला, श्रवण मुकारूड,रमेश क्षितिज र विप्लप ढकाल

तिनबजे तिर यहि दबलीमा कविहरू श्रवण मुकारुङ्ग, मोमिला शर्मा, रमेश क्षितिज र विप्लव ढकाललाई कविताका शक्ति र सिमाबारे बोल्न लगाइयो । उहाँहरुलाई नेपाली साहित्यमा लक्ष्मि प्रसाद देवकोटाको ‘पागल’ कविता, भूपिको ‘हामी’, गोपाल प्र.रिमालको ‘आमाको सपना’ र वैरागि काइँलाको ‘मातेको मान्छेको भाषण’ जस्ता कवितालाई अझै पनि हामीहरू किन सम्झिरहेका छौँ ? यि कवितामा त्यस्तो के शक्ति छ ? यसबारे बोल्न अनुरोध गर्दै कवि मनुमञ्जिलले कार्यक्रम सञ्चालन गरेका थिए । यो कार्यक्रमा मनु मञ्जिलका तार्किक प्रश्न र त्यत्तिकै तार्किक कविहरूका जवाफले पुरै डबली रमाइलो भएको थियो ।

केही तर्कहरू जसले मलाई छोयो–

१.     आफ्नो युगसँगको संवादसँग सफल भएकाले ति कविताहरू शक्तिशाली भए –विप्लव ढकाल

२.    शब्दहरू पागल भएपछि कविता बन्छ –(मोमिलाले उद्धृत गरेको तर कसको भनाइ याद भएन)

३.    मेरो कविताका शब्द बौलाएका हुन् पागल होइन् । मेरो विचारमा पागललाई अरुसँग मतलब हुँदैन । उ केवल आत्मसंवाद गर्नसक्ला तर उ अरुसँग संवाद गर्न सक्दैन तर बौलाहहरू यो समाजका कुरीतिबाट दिक्क भएर जोरीखोज्ने हदसम्मका रिसाहा भएर समाजमा हिडिँरहेको हुन्छ । –श्रवण मुकारुङ्ग

४.    “ए तपाइँ कविता लेख्नुहुन्छ ? कविता त जसले पनि लेख्छ , यसबाहेक चाहिँ के लेख्नुहुन्छ ? ” ( मनुमञ्जिल लाई कसैले यस्तो सोधेका थिए रे । )

डबलीको कवि गोष्ठीमा उपस्थिति भावकहरू

त्यस संवाद अन्तक्रिया लगतै सुरुभयो कवि गोष्ठि जसमा करिब विस वटा कविता वाचन गरिएको थियो । जसमा श्रवण मुकारुङ्ग,मनु मञ्जिल, सुलोचना मानन्धर, चन्द्र घिमिरे, राम बहादुर तामाङ (रावत) , भुपेन व्याकुल, मनप्रसाद सुब्बा, गिता त्रिपाठी आदि कविहरू थिए । यस कार्यक्रममा महिलाहरूलाई पनि कवयत्री नभनेर कवि मात्र सम्बोधन गरिएकोमा राम्रै लाग्यो । श्रवण मुकारुङ्गको कविताका पात्र भानुभक्त थियो । जसमा उनको अहिलेको पुनर्जन्ममा उनी मलेसिया जाने नेपालीको लाममा बसेको भनि अन्त्य गरेका थिए । यो कविताले एकदम गजबको तरङ्ग फिजाउँदै गर्दा अर्को कविता सिद्धे अर्थात् सिद्धार्थमा सिद्धार्थ गौतम रोग, बुढ्यौली र दुःख बाट मुक्ति पाउन घरबार त्यागि जंगल पसिरहँदा यता सिद्धे आफ्नो बुढो रोगि बाबुको उपचार गर्न जडिबुटी खोज्न हिँडेको, अनि चुहिएको छानोमा कसरि जीवन काट्ने चिन्ताले ग्रस्त बन्दै हिँडेको कुरा बताइरहेथे कवि– मनप्रसाद सुब्बा । कविताको कथ्यशैलीका हिसाबले र कलाले गर्दा नव युवाकवि राम बहादुर तामाङ(रावत) का कविताले सबैको वाहवाही पाएको थियो ।

धेरै पछि कविहरूको मुखारविन्दबाट प्रत्यक्ष रुपमा कविता सुन्न पाएकोले भोको मान्छेले खान पाउँदा महसुस गरे जस्तै तृप्ती मैले महसुस गरिरहेको थिएँ । बेलुकी झण्डै सातबजे सम्म त्यसदिनको कार्यक्रम चलेको थियो । साहित्य महोत्सवको यो दिन जे होस् सदुपयोग नै भयो भन्ने लाग्यो ।

सबै कार्यक्रमहरूमा दर्शकहरूलाई पनि प्रश्न गर्न दिइएको थियो । कार्यक्रम निश्चित समयसिमामा बाँधिएकाले मेरा केहि प्रश्नभने मनैमा थाँती रहे । खासगरि त्यसदिनको प्रथम कार्यक्रम जसमा बालसाहित्य सम्बन्धि छलफल गरिएको थियो त्यसमा प्रश्न गर्ने मौका नपाउँदा थक्थकी लागिरह्यो । मेरा प्रश्न अझै पनि आफूलाई अहिलेका बालसाहित्यकार एवं यो सँग सम्बन्धित छु भन्ने सबैप्रति छ ।

हामी सानोबेलामा आफूलाई स्कूलमा टिफिन खान दिइने एक,दुई रुपैयाँ जम्मा गरेर मासिक रुपमा निस्कने मूना, बालकोसेली,नवप्रतिभा, चिचिला, सुनकेस्रा, बालसाथी आदि बालपत्रिका किनेर आफ्नो बालसाहित्यको प्यास मेटाउने प्रयास गथ्र्यौँ । अहिले बजारमा निकै थोरै मात्र नियमित बालपत्रिका प्रकाशन भएको छ । ति पनि धेरै दामका । अनि अचेल प्रकाशित भइरहेका बालसाहित्यका पुस्तकको मूल्य त आकाशै छुने राखिएका पाइन्छन् । अचेल केही अन्तर्राष्ट्रिय गैह्रसरकारी कार्यालयले बालपुस्तकहरू किनिदिएर पुस्तकालयहरूलाई दिने फेसन चलेको छ । यसले देशभरीका सबै वर्ग र क्षेत्रका बालबालिकामा पहूँच पुर्‍याउन सकेको त छैन नै त्यसमाथि पनि एन जि ओ ले किताब किन्ने त हो नि ! भन्दै प्रकाशकले किताबका मूल्य उँचो राखिदिएको होला । यसले झनै बालसाहित्यबाट धेरै बालबालिकाहरू बञ्चित हुने गरेको देखेको छु । के यो बालसाहित्यमा भएको विकृति होइन ?

नियमित बालपत्रिका निस्कनुको सट्टा अचेल ठूला दैनिक पत्रिकाहरूमा बालपृष्ठ भनेर साप्ताहिक रुपमा केही पृष्ठको परिशिष्टाङ्क निकाल्ने गरिने फेसन आएको छ । जसको जिम्मा बालसाहित्यमा लागेकालाई भन्दा पनि बढि पत्रिकाका रिपोर्टरलाई दिइएको छ । अनि त यसमा बालबालिकालाई दिन हुने नहुने सबै सामाग्री प्रकाशन हुने गरेका छन् । के ठूला ठूला चित्र र बाल्यकालको कसैको सम्झना राख्दैमा त्यसलाई बालसाहित्यमाथि गरेको योगदान भन्न मिल्छ ? आफूलाई बालसाहित्यकार भनाउँदाहरू के एनजिओ ले लेख्न अह्राए मात्र लेख्ने नत्र चुप बस्ने ? यसरी अहिलेका बालबालिकाहरू भविष्यका कस्ता पाठक बन्लान् ? प्रश्नहरू छताछुल्ल भएर बगेका छन् । तपाइँसँग यसको उत्तर छ ?

पहिलोपल्ट वि.पी. लाइ पढ्दा

चिसापानी ब्लग,बुक संसार र श्रुतिसंवेग बाट साहित्यलाइ सुन्न सकिने कुरा थाहा पाएदेखि डाउनलोड गर्दै सुन्न थालेको छु । अचेल उपन्यासहरु सुनेर पढ्ने गरेकोले नयाँ अनुभूति गरिरहेको छु । प्रत्येक बिहान काममा हुँदा नै मेरा कानमा उपन्यास वाचन चलिरहने हूँदा समयको पनि सहि उपयोग भएको जस्तो लागेको छ ।

वि.पी. कोइरालाले लेखेको उपन्यास सुम्निमा श्रुतिसम्बेगबाट डाउनलोड गरेर सुनियो । फ्रायडको यौनमनोविञान लाई आफ्नो रचनामा जमाएर व्यक्त गर्ने साहित्यकार वि.पी. कोइरालाको यसअघि पनि केही किताब पढ्ने कोशिस गरेको थिएँ । तर किताब हातमा परेपनि पूरा पढ्न कहिले सकिएको थिइन । यस पल्ट भने आफुले आँखा फारेर अक्षर हेर्न नपरेर हो की अर्कैले पढेर सुनाएकोलाइ कानमा सुनेर हो पूरै उपन्यास सुनिभ्याएँ ।

उपन्यास सुनिसके पछि लाग्यो – उनका कृतिहरु कसैले सित्तैमा पढ्न दिएका भए पनि पढ्न सक्ने थिइन होला । किनकी भाषिक रुपमा यो उपन्यास मलाइ एकदम क्लिष्ट लाग्यो । केही समय यता खगेन्द्र संग्रौला, बुदिसागर, तसलिमा नसरीन जस्ता साहित्यकारको किताब पढिसकेपछि र त्यस अघि पनि साहित्य सरल भाषामा लेखिएको हुनुपर्छ भन्ने मान्यता नै मेरो थियो ।

यस उपन्यासमा भएका बाल पात्रहरु पनि कति सजिलै दर्शन छाँटिरहेका हुन्छन् भने मैले बालकृष्ण समका नाटकका गाउँका पात्रको संवादलाइ पनि सम्झाइदियो । बाल पात्रको उमेर करिब सात आठ वर्ष भनिएको छ तर उनका संवादमा पूर्णरुपमा लेखक मनमौजी भएर बोलिरहेका हुन्छन् ।

उपन्यासमा आधा त संस्कृत शब्दकै प्रयोग गरिएको छ ।

उपन्यासको कथा भने ठिकै लाग्यो । आफूलाइ पूजा, हवन तपस्या गरेर शुद्द बनाउने नाउँमा एउटा ब्राम्हण समूदायका युवक कसरी निर्जीव हुनपुग्छ ? सांसारिकताको परित्याग गर्ने मन र वंशको परम्परा कायम गर्नुपर्ने कर्तव्य पूरा गर्न गरिने विवाह यि दुइले जन्माएको अन्तर्मनको र बाह्य द्वन्दको गजबको चित्रण यस उपन्यासमा उतारिएको छ ।

किराँत समूदायकी सुम्निमाको निश्चलता र प्राकृतिक सरलताले जनजातीहरुको संग्लो चित्र तयार गरेको छ ।

भाषिक दृष्टिबाट यो उपन्यास पढ्न गाह्रो भएपनि कथानकले भने नौलो अनुभूति नै दिएको छ । त्यसैले यो राम्रै प्रयोग बन्न पुगेको छ ।

केही ट्रक सायरीहरू

हिमालमूनि ताल, तालमूनि बेताल


बुद्ध जन्मेको देशमा बुद्धिकै अनिकाल



जन्म मेरो इन्डिया,ट्याक्टर मेरो नाम

कर्म मेरो यस्तै रैछ, भारी बोक्ने काम



कलम रोए अक्षर बन्छ, कवि रोए कविता

धनि मरे श्रद्धाञ्जली, गरिब मरे रमिता



चम्किरहोस् तिम्रो नाम, आकाशको तारा सरी

लम्कीरहोस् तिम्रो पाइला उन्नतीको बाटो भरी



भन्न सजिलो गर्न गाह्रो

अन्न ओखती, व्यथा साह्रो



पैसा गयो प्रेम गयो, अनि गयो व्यापार

दर्शन पनि दूर्लभ भयो, जब दियो उधार

चटक र क्रान्ति

- नर्मदेश्वर प्रधान

त्यस जादुगरले
झोलाबाट
क्रान्ति झिक्यो...
भोटो जात्रामा भोटोलाई झैँ उसले
चारै कुनाबाट देखायो....
म विस्मित,
मैले ताली बजाएँ....
खुब बजाएँ....
केही छिनपछि
उसले क्रान्तिलाई फेरी
खाली झोलामा राख्यो
उसको छूमन्तरले
क्रान्ति
झोलाभित्रै बिलायो
आफ्नो चमत्कारबाट
गर्वित
त्यो जादुगर,
उसले ताली बजायो, खुब बजायो
तर, यो पालि किन हो
मैले ताली बजाइनँ.....।

(नेपालभाषाका कविको यो कविता नागरिक दैनिकबाट साभार गरेको हूँ ।)

आफ्नै आँखाको लयमा पढेपछि

करिब तिन महिना अघि नै हात परेको खगेन्द्र संग्रौला द्वारा लिखित "आफ्नै आँखाको लयमा" यसपाली दशैमा पढियो । यो उनको आत्मसंस्मरणात्मक निबन्ध संग्रह हो । अधिकांश पहिले नै दैनिक पत्रिकामा छापिसकेका र केही नयाँ निबन्धहरू यसमा समावेश छन् ।

यी आत्मसंस्मरणमा उनी निकै खुलेका लाग्छन् । बाबुछोराको सम्बन्ध, अविभावकिय संरक्षण दिने जेठो दाजुको सम्झना अनि जून हो वेवकूफका शिक्षक वामदेव सर र यस्तै उनले सँगत गरेका पात्रहरूको सटिक र खुलस्त वर्णनहरू यसमा समावेश छन् । खगेन्द्र संग्रौलाका आख्यानहरू पढ्न नपाएको धेरै भएको थियो । यि लेखहरू निबन्ध नै भए पनि उनको संवादात्मक र सरल भाषाशैलीले गर्दा यो पुस्तक पठनीय बनेको छ । यो पुस्तक अझ फूर्सद लिएर पढ्दा यसको मजा लिन सकिन्छ । कहिले पढ्दा-पढ्दै आँखा आँशुले भरिएर आउँछन् भने कहिले एक्लै खितिती हाँस्न मन लाग्छ ।

प्रस्तुत पुस्तकको केही अंश यहाँ समावेश गरेको छु ।

विश्वका दमनकारी दादाहरूलाइ त्यो विनाशकारी धक्का (ट्विन टावरमा भएको हमला) का अत्याचारी कारणहरू खोज्न चिन्ता छैन , ति त केवल हानिरहित मनुवाहरूका पुन्टे झोलामा बमसम खोज्न लगाउँदै अर्को विनाशाकारी धक्काको मूर्खतापूर्ण प्रतिक्षामा छन् ।

वेस्ट सेलर भनिने पुस्तक गुणवत्तामा वेस्ट नै हुन्छ भनी आँखा चिम्लेर नपत्याउनु, प्रायः यस्ता वेस्ट सेलरमा अतिरञ्जित विज्ञापन र व्यापारिक स्वार्थको मायावी लेप लगाइएको हुन्छ । केवल विक्रीको संख्या पुस्तकको श्रेष्टताको नापो होइन ।

भैरव अर्यालका कविता

प्रसिद्ध व्यङग्यकार भैरब अर्यालले कवितामा पनि कलम चलाएका छन् भन्ने मलाइ थाहा थिएन । उनका केही कविता पढ्ने मौका मिलेकोले आज गाइजात्राको अवसर पारेर उनको व्यङग्यात्मक कविता यहाँ राखेको छु ।
खोल
अस्पतालको सगाल पलङमा
सेतो सुकिलो ओच्छ्यान पाइ
नयाँ रोगि रम्दछ पहिले
खोल र तन्ना सुम्सुम्याइ
अहा ! कस्तो सफा विच्छौना,
हातको मयल पनि सर्ला जस्तो
कति नरम औ कति मनोरम
खोपि भित्रको शैय्या जस्तो ।
तर जब ओल्टेकोल्टे गर्दा
तन्ना खोल अलि सर्न जान्छ ,
अनि रोगीको आँखा सहसा
भित्री तहमा पर्न जान्छ ।
ती सुकिला खोलहरू भित्र
कति थाङ्ना ती सिरह डसना
टाल्दैतुन्दै छोप्पिरहेको,
सयौं वर्षको अवशेषपना
छ्या! छ्या!! देख्दै डुङ्ग गनाउने
पीप रगतका टाटैटाटा
जति पल्टायो उति घिन लाग्दो
दिशापिशाबले कुहिँदा पाटा
देख्दछ जब यो रोगि
अनि पो खुल्दछ उसमा भित्री पोल
नब्य झैँ लाग्ने, भव्य झैँ लाग्ने,
ओछ्यान रहेछ केवल खोल
दारा किट्छ अनि त्यो रोगि
चिच्याउन लाग्छ च्यात्तै खोल
खोल खोलमै कति दिन धान्छौ
जगजीवनको मोल ।
तर नारी समाइ भन्दछ डाक्टर
छैन यसको ब्रेन कन्ट्रोल
अनि धाइले प्याइदिन्छे
मुसुक्क हाँस्तै रङ्गिन झोल ।


मेच
′ म ′ माने एउटा मेच
एउटा आसन एउटा अडेस
तर छ एउटा महत्व विशेष
चार खुट्टा गतिशेष
′ म ′ माने एउटा मेच


कारिन्दा
उठ्
पुछ्
खा
चुठ्
दुगुर्–दुगुर्
स्वाँ–स्वाँ
बस् धस्
हस् हजुर
लुखुर–लुखुर
स्याँ–स्याँ
तिहुन तमाखु थप
पापाको संसार
ऐजन ऐजन लम्पसार ।

उद्देश्य

त्यो निस्पट्ट अँध्यारोमा हिँडिरहेछु म
लाग्छ, कुनै उद्देश्य छैन मेरो
अनि कुनै सिमाना छैन मेरो यात्राको
त्यसैले हिँडिरहेछु
म अँध्यारो निस्पट्ट अँध्यारोमा


हँ त्यहाँ पर एउटा सानो उज्यालो प्रकाश देखियो
त्यो उज्यालो भित्री मनको प्रकाश थियो
कहिल्यै ननिभ्ने ।

त्यहि प्रकाशलाई भेट्ने कौतुहलता जाग्यो ममा
यहाँ त्यसलाई ल्याउन सके अँध्यारो झुप्रा र वस्तीहरू
उज्यालो हुने थिए ।
जाडोले काँपीरहेका पाखुरीमा न्यानो राप दिन्थे
अब त्यहि प्रकाशलाई ल्याउने नै मेरो उद्देश्य हुनेछ ।

त्यहि विश्व नै चम्काउने सानो प्रकाश ल्याउन
फेरी कालरात्रीमा हिँडिरहेछु
तर मेरो गन्तव्य उज्यालो छ
त्यहि उज्यालो प्रकाश ल्याउन
हिँडिरहेछु यो अँध्यारो निष्पट्ट अँध्यारोमा
निरन्तर, निरन्तर....।