चलचित्र "जयभोले" आशामा तुसारापात

☆☆☆☆☆

धेरै समय पछि पत्रकार बन्‍ने भूत चढेपछि यसपाली चलचित्र जय भोलेमाथि समिक्षा तयार गरियो ।

पत्रकार तथा ब्लगर मित्र दिवाकर प्याकुरेलले फेसबुकमा स्टाटस लेख्‍नुभयो –'धेरै आश गर्दा धोका पाइन्छ भन्ने कुरा मायामा मात्र होइन, फिल्म हेर्दा पनि लागू हुने रैछ' । चलचित्र "जय भोले" हेरेपछि धेरैको प्रतिक्रिया यस्तै पाइयो। बाह्र वर्षपछि चलचित्र उद्योगमा देखापरेका निर्देशक निर्माता अशोक शर्माको बहुप्रतिक्षित चलचित्र "जय भोले" दशैंको फुलपातीदेखि देशभरका चलचित्र हलहरुमा प्रदर्शन भइरहेको छ । चलचित्रको पटकथा लेखन 'पशुपतिप्रसाद' र 'धनपति' जस्ता चलचित्रबाट वाहवाहि कमाएका कलाकार खगेन्द्र लामिछानेको रहेको छ भने चलचित्रमा सौगात मल्ल विशेष भूमिकामा छन्। चलचित्रमा कलाकार राजाराम पौडेल, लक्ष्मी गिरी, रामचन्द्र अधिकारी, सुरविर पण्डित, सुरेन्द्र केसी,  सलोन बस्नेत, स्वस्तिमा खड्का आदिका साथै निर्देशक स्वयं अशोक शर्मा र खगेन्द्र लामिछानेको अभिनय रहेको छ ।

अधिकांश चलचित्र तयार हुने रेडिमेड फर्मूला छ –नायक/नायिका बिच प्रेम, दुई चारवटा गीत, दुईचारवटा रोनाधोनाका दृश्य अनि भव्य फाइट, ह्‍याप्पी इन्डिङ । पछिल्लो समय यो फर्मुलामा थपिएको एउटा कुरा मनोरञ्‍जन र हाँसोको लागि दुईअर्थी लाग्ने संवाद र दृश्यहरुको फुल प्याकेज । चलचित्र 'जय भोले' हेरेपछि यस पंक्तिकारको निश्कर्ष  थियो – निर्देशक अशोक शर्माको यो चलचित्र यहि फर्मूलाको निरन्तरता सिवाय केही नयाँ बन्‍न सकेन ।

तस्वीर स्रोतःwww.koribati.com

चलचित्रको कथा यस्तो देखिन्थ्यो -

जय गुरागाईँ (खगेन्द्र) र भोले परियार (सौगात) दुई बालसखा हुन् । जय गुरागाई गाउँकै ईँटा भट्टा मालिकका छोरा, जसकी आमाको सानैमा मृत्यु भएकोले भोले परियारकी आमाले दुवैलाई एकैपल्ट स्याहारेकी । सानोमा मिल्ने यी साथीहरु जब ठूलो हुँदै गए तब वैमनश्यता पनि बढ्दै गयो । चलचित्रकी पात्र निशा (नायिका स्वस्तिमा खड्का) ले भोले परियारलाई वर्षौँ देखि भाईटिका लगाएर धर्मदाई बनाएकी हुन्छे । भोले यिनलाई आफ्नै बहिनी मानेर हदैसम्म माया गरेको हुन्छ। जय गुरागाईँ भने निशाप्रति एकतर्फी मायामा पागल छ । निशालाई आफूप्रति आकर्षित गर्न कुनै कसर छोड्दैन, तर निशा भने वेवास्ता गर्छे । 

गाउँमा लोकबाजा प्रशिक्षण केन्द्र खोल्ने कुरामा जय र भोले बीच विवाद हुन्छ, पहिल्यै देखि पनि आपसमा इगो देखिएका साथी जय र भोले बीचको सम्बन्ध झन् बिग्रन पुग्छ। लोकबाजा प्रशिक्षण केन्द्र खोल्ने आफ्नो सपना भत्किएको देखेपछि भोले रिसले आगो हुन्छन् त्यसपछि उनी गाउँबाट बेपत्ता हुन्छन्।

केही समय पछि अचानक गायब भएका भोले गाउँमा बिरामी भएर फर्किएका हुन्छन् । जय फलफुल लिएर बिरामी बालसखा भोले भेट्न पुग्छन् । जयले आफ्नो सपना भत्काएपछि आफैँ पैसा कमाएर मात्र गाउँमा फर्कने अनि लोकबाजा प्रशिक्षण केन्द्र खोल्ने महत्वाकांक्षा बोकी भोले भारतमा कमाइ गर्न गएका रहेछन् । त्यहाँ पैसा पनि कमाए, तर पैसा भन्दा ठूलो रोग बोकी फर्की आएछन्। सानोमा साह्रै मिल्ने यी दुई अहिले नतमस्तक हुन्छन्। भोलेको मृत्यु हुन्छ । साथी भोलेको सपना फेरि पूरा गर्न आफै अग्रसर भई लोकबाजा प्रशिक्षण केन्द्र निर्माणमा जुट्छन् जय।

आफ्नी बहिनीको निम्ति आत्महत्या गर्न तम्सिएका जयलाई बचाउने निशाका दाजुले प्रेमका लागि बलिदान दिने व्यक्ति नै जीवनसाथीका लागि उपयुक्त हुने निशालाई बताउँछन् ।अन्त्यमा आफ्नो बिहेबाट भागेर निशा जयलाई भेट्न पुग्छन् र चलचित्र सकिन्छ ।

"पशुपतिप्रसाद" र "धनपति" जस्तो चलचित्रमा पटकथा रचना गरेका खगेन्द्र लामिछानेबाट यस किसिमको अस्वभाविक कथानकको अपेक्षा गर्न सकिँदैन। चलचित्रमा निर्देशक हाबी हुनु स्वाभाविक हो तर यसमा अशोक शर्मा यसरी हाबी भैदिए कि लेखकको लेखनी नै चलचित्रको पुरानो फर्मूलामा समाहित हुनपुग्यो र अन्त्यमा चलचित्र अर्थहीन बन्‍न पुग्यो । बाह्र वर्ष सम्म चलचित्र निर्माणबाट टाढा रहेका व्यक्तिले यसबीच धेरै अध्ययन गरी नयाँ पुस्तालाई चलचित्रमा लिएका होलान्, यसपाली पक्‍कै केही नयाँ आउने आशा गरी हल सम्म पुगेका दर्शक निराश बनेका छन् । चलचित्रमा नायिकालाई नाचगानको भूमिकामा मात्र सीमित गराइनु अर्को कमजोर पक्ष हो ।

कलाकारको अभिनय राम्रो छ। चलचित्र छायाँकन गरिएको पूर्वी नेपालको दृश्य मन लोभ्याउने छ। कलाकारको संवादमा स्थानीयता झल्कने गरी पूर्वेली लवज, अझ परिस्थिति अनुसार विभिन्‍न गीतको अंश लेखिएका टिसर्ट छनौट चलचित्रका राम्रो पक्ष हो।

सायद चलचित्र समाजमा योगदान गर्न बनाइनुपर्छ भन्‍ने तर्क मनासिब नहोला। यो उद्योग हो, व्यवसाय हो, तर चलचित्र/साहित्य केबल समय कटाउने मेलो मात्र हुनु पनि राम्रो होइन। दर्शकले हल भित्र बिताउने समय र गरेको खर्चको उचित कदर चलचित्रले गर्नुपर्दछ । चलचित्र हेरिसकेपछि कम्तिमा पनि केही क्षण दर्शकले चलचित्रले उठान गरेका कुरामाथि विमर्श गर्न सकुन् या दर्शकको मथिंगलमा केही क्षण एक किसिमले लठ्‍याउने कार्य गर्न सक्यो भने त्यो चलचित्र सफल मान्‍न सकिन्छ । चलचित्र 'जय भोले' यो कुरामा चुकेको छ ।

Walking to school हेरेपछि

चलचित्र हेर्न भाषाले फरक पार्दैन, पहिलो चोटि यो कुरा महसुस गर्दै थिएँ जतिबेला अंग्रेजी पनि नजान्ने मेरो साथिलाई चिनियाँ चलचित्र हेरेर रोएको थाहा पाएँ । कुरा चिनियाँ चलचित्र महोत्सवको हो । कुमारी हलमा प्रदर्शन हुने चिनियाँ चलचित्रको लागि पास पाएको थिएँ । साथी र म समयको सदुपयोग गर्न त्यहाँ पसेका थियौँ ।

चलचित्रको कथा यसरी अगाडी बढ्छ

बालक ‘वावा’ स्कूल जान चाहन्छन् तर पूल नभएकोले तुइन चढेर नदि पार गर्नुपर्ने हुनाले उनलाई पूल तारिदिने भरपर्दो मान्छे अर्थात् उसको बुबा नआए सम्म स्कूल जान नपाउने भएकोले आफ्नो बुबा कहिले आउने होला भन्दै खुइय गर्छन । बुबा पैसा कमाउन गाउँदेखि धेरै टाढा शहरमा हुनुहुन्छ । दिदि स्कूलबाट फर्केर दिनभरी स्कूलमा के–के भयो भनेर बयान गर्दा उसको कौतुहलता अझ बढ्छ । तर उनलाई तुइनमा जाने अनुमति नहुँदा त्यसै नरमाइलो लागिरहन्छ ।

उ बेला बेला घरमाथिको रुखबाट डोरी बाँधेर घरको पिँढीसम्म आइ पुग्न फलामको अंकुशेको मद्धत लिएर तुइन चढ्ने अभ्यास गरिरहेको हुन्छ । त्यसैले उ आफैले तुइन चढ्न जानिसकेको बताउँदा आमाले डोरी र अंकुशे लुकाइदिन्छन् । तर एकदिन उनी लुकाइएको डोरी र अंकुशे लिएर तुइनबाट नदि पारीको स्कुल पुग्छ । दिदीको कक्षा बाहिर बसेरै उ पनि भित्र पढाइएका कुरा पढ्न थाल्छ, उ स्कुल गएको कुरा त्यतिबेला थाहा हुन्छ जतिबेला उनकी दिदीले घरमा स्कुलको पाठ सस्वर पढिरहेकी हुन्छे, उ दिदी भन्दा अघि अघि त्यही कुरा वाचन गरिरहेको हुन्छ ।

अब आमा सशंकित हुन्छे, त्यो डरलाग्दो तुइनबाट जान छोरालाइ रोक्न नसकेपछि अब उनकी दिदीलाई नै स्कुल नपठाउने कडा निर्णय लिन पुग्छे । स्कूलकी जेहेन्दार विद्यार्थी अनुपस्थित भएपछि त्यहाँकी शिक्षिका उनलाई भेट्न घरैमा आइपुग्छ । अनि सरकारले छात्राहरुलाई स्कुल पठाउन प्रोत्साहन गर्न दिएको बुट, मोजा वावाकी दिदिलाई दिँदै उनको पढाइ नरोक्न आग्रह गर्छे । शिक्षिका फर्केपछि उनकी आमा अबदेखि उनलाइ नदि छेउ नजान चेतावनी दिन्छे, तर बालक वावा दिदिलाई दिएको बुट हातमा लिँदै आफूलाई यो बुट दिने भए जान्न भन्छ, दिदीले उनकी आमालाइ पनि मनाउँछिन अबदेखि भाइ तुइनमा नजाने भए आफू पनि बुट दिन तयार छु भनेर भाइको बचाउ गर्छे । त्यस रात नयाँ बुट च्यापेरै वावा सुतेको हुन्छ । बिहान भएपछि उ दिदिलाइ खोज्छ दिदि त हिँडिसकेकी हुन्छे । अनि दगुर्दै गएर दिदिलाई नदि छेउ भेटेर आफूले लिइसकेको बुट फेरि दिदिलाई नै लगाइदिन्छ ।  नयाँ बुट लगाएर गएकि उनकी दिदि बजारमा गएर नुन किन्न जाँदा देखेको सानो जुत्ताको मोल सोध्छे तर उनीसँग पर्याप्त पैसा हुँदैन । यो थाहा पाएर उनकी शिक्षिकाले नै त्यो जुत्ता पनि किनेर पठाउँछे । भाइको लागि जुत्ता पाएर उनी चंगा जस्तै फुरुंग परेकी छ । जुत्ता झोलामा हालेर नदि पार गर्ने क्रममा कसैले नचिताएको घटना घट्छ । तुइनबाट नदि तर्दै गर्दा आफ्नो झोलाबाट भाइको जुत्ता खस्न लागेकोले त्यसलाइ समाउने बेला अचानक तुइनमा लगाइएको अंकुश बाहिर आउँछ र उनी नदिमा खस्न पुग्छे । चलचित्रको पहिलो हाफ सकिन्छ ।

(चलचित्रको पहिलो हाफको यो अन्तिम दृश्य पछि हामी दर्शकको आँखा भने रसाइसकेको हूँदो रहेछ । यतिबेला सम्म म मेरा साथीलाइ अंग्रेजी Subtitle पढ्दै केही संवादहरु नेपालीमा उल्था गर्दै बताइरहेको थिएँ । तर अब म एक शब्द पनि नबोली बाँकी चलचित्र हेर्दै हुन्छु । हलभरी सन्नाटा छाएको छ, चलचित्रका पात्रको शोकमा ।)

दिदि स्कूलबाट आएको भन्ठानेको वावा दिदिलाई आफुले बनाएको फिरफिरे दिन हतारिँदै तल आएको छ तर जब त्यहाँ दिदीको झोला र बुटमात्र देखिन्छ तब वातावरण दर्दनाक बन्न पुग्छ । उ आफ्नी प्यारी दिदि खोज्न भौतारिँदै दौडिन्छ । उसकी दिदी नदीको बहावमा बगेको कुरा त्यहाँ आएका शिक्षकहरु वा उनकी रोइरहेकी आमा कसैले भन्न सक्दैनन् तर परिस्थितीले सबै कुरा बोलिरहेको हुन्छ ।

समय बित्दै जान्छ । केही पछि उनको बुबा पनि घर फर्किन्छन् । दिदीको मृत्यु पछि वावा बोल्छ छोडेका छन् । आफुलाइ माया गर्नेलाई गुमाउनुपर्दा सबैलाइ यस्तै त हुँदो हो । हरेक कुरामा आमा दिदीसँग सवालजवाफ गर्ने बालक वावा लाइ अझ बढि मानसिक आघात परेको देखिन्छ । घरमा भएकी पक्षघात भएर बसेकी आमालाई हेर्नु, छोराछोरीलाइ हेर्नु अनि घरबाहिर खेतिपाती पनि आफैले कसरी भ्याउने ? आफू एक्लैले यि सबै सम्हाल्न नसकेकोले अब श्रीमान्लाई घर नछोड्न रुँदै भन्छिन् वावाकी आमा । वावाका बुबा अब आफु घर नछाड्ने भन्छन् तर सबैको चिन्ताको कुरा, वावा पहिले जस्तो चञ्चल हुन छोडेका छन् । स्कुलबाट फेरी एकपटक शिक्षिका आउँछे ‘बालक वावाको भित्री इच्छा स्कूलमा पढ्नु थियो । उनको इच्छा पुरा गर्न पाइयो भने उनी विस्तारै ठिक हुँदै आउँछन्’ भनेर आमाबुबा दुवैलाई सम्झाउँछिन् । चिनियाँ सरकारले अब सयौँ पुलहरु बनाउन लागेको कुरा पनि सुनाउँछन् र अब छिटै यो गाउँमा पनि पुल बन्ने विश्वास दिलाउँछन् । बुबासँग स्कुल जान लागेको वावा तुइन नजिक पुग्दा नदिछेउ फेरि दिदीको अर्को बुट देखेर फर्किन्छन् । अब एक किसिमले उनले पढ्ने आफ्ना इच्छालाई आफैले मारिदिएका छन् । तर शिक्षिका भने अब उनलाई घरमै पढाउन भनि आएका छन् । वावालाई पढाउन खोजिरहेका छन् तर उनको ध्यान जान सकेकै छैन । अनि शिक्षिकाले सोध्छन् ‘तिमीले चित्र बनाउँछौ भनेको सुनेको थिएँ । मलाई चित्र बनाएर देखाउन सक्छौ ?’ वावा अझै केहि बोल्दैन तर शिक्षिकालाई पछि लगाइ उ आफुले बनाएको चित्र देखाउन हिँड्छ । काठमा चकले कोरिएको चित्र छ जस्मा नदिको माथि पुल, अनि पुलमा उभिएका एक बालकको आकृति बनाएका छन् र फेरी चक लिएर कोरेका छन्  हात समाइरहेकी दिदिको आकृति वावाले । चित्र देखि अवाक हुन्छिन् शिक्षिका ।

करिब ६ महिना पछिको दृश्यमा देखिन्छ एउटा ठूलो पुल, पारि स्कुले केटाकेटी र शिक्षक शिक्षिका वावालाई स्वागत गर्न बसिरहेका छन् । वावा हातमा फिरफिरे र काँधमा झोला बोकेर स्कुल जान आएका छन् । पुलको बिचमा पुगेर नदिमा हेर्छन् उनको फिरफिरे नदिमा खस्छ । स्कूल जान दिदिको हात समातेर पुलमा हिँडेको कल्पना आउँछ अनि पृष्ठभूमिमा दिदिसँगै गाएको गित बच्दै चलचित्र समाप्त हुन्छ ।

“कस्तो फिलिम देखाको यार ! आँसु नै आयो” चलचित्र हेरिसकेपछि बाहिर निस्कँदा आँखामा पानी छ्याप्दै मेरा साथी मलाइ भनिरहेका थिए । साथिलाइ आधा चलचित्रका संवाद मैले बताएको थिएँ, Subtitle हेर्दै तर बाँकी आधामा त म पनि शोकाकुल हुँदै बोल्न सकेको थिइनँ । तर साथीले बाँकी सप्पै आफै बुझेछन् । चलचित्रमा भाषाको कुनै परिबन्ध नै नहुने रहेछ, संवेदनाको कुनै भाषा हुँदैन ।

साधारण दैनिक जिवनका अफ्ठ्यारालाइ चलचित्रको विषय बनाउँदा पनि त राम्रै चलचित्र बन्ने रहेछ, तुइनको भरमा वारपार गरी स्कुल जाने चिनीयाँमात्र होइन सयौँ नेपालीको नियती पनि त यस्तै हुँदै आएको छ । तुइनलाई विश्वकै सबैभन्दा डरलाग्दो यात्रामध्ये एक मानिन्छ । तुइन चुडिएर गत दस वर्षमा पचास जना भन्दा धेरैको ज्यान गएको अनौपचारिक तथ्यांक छ। तुइन चुडिएमा कैयन मिटर तल नदी या नदी किनारको ढुंगामा मानिस बजारिन्छ र ज्यान जान्छ । ज्यान हत्केलामा राखेर गरिनेयात्राको साधन हो– तुइन।

राम्रो चलचित्र बन्न न त बलिया पाखुरा भएका हिरो न तछमछम नाच्न जान्ने हिरोइन नै चाहिने रहेछ । चाहिन्छ त केवल वास्तविक जीवनमा घट्ने घटनाको पेटारो, अनि पो हामी चलचित्रलाई आफ्नै ठान्छौँ ।

गीतले मन छोएपछि

बिहान एफ.एम.रेडियो सुन्ने क्रममा बेला बेला गजब लाग्ने गीतहरू पनि सुन्न पाइन्छ । एक दिन यो गीत सुनियो । गीतको शब्दमा भनिएको छ-

चौबन्दीमा पटुकी बाँध्या छैन भन्दैमा, पखेरीमा घाँस काट्न जान्या छैन भन्दैमा, मलाई नेपाली हैन भन्न कहाँ पाइन्छ ? म त नेपालको माया गर्ने छोरी मलाई म जस्तै माया चाहिन्छ ।

घर पुगेर यो गीत सुन्न you tube देखी लिएर अडियो खोज्ने धेरै website मा यो गीत खोजियो तर भेटिनँ । साह्रै नै झोँक चल्यो । करिब दुई हप्ता पछि बल्ल बल्ल अडियो सुन्न चाहिँ पाएँ पुरै गीत । जति पटक सुने पनि अघाइनँ । त्यसपछि original भिडियो नपाएकोले यो भिडियो पनि धेरैले खोजिरहनु भाको होला भनेर आफैले यो फोटो भिडियो जोडजाड गरेँ । कस्तो लाग्यो प्रतिक्रिया दिनुहोला है । सुन्नको लागि तल क्लिक गर्नुहोला ।

पुरानो गीत सुन्नुको मज्जा

पुराना नेपाली गीतका संगीत र शब्दले मन भरिन्छ । तर original नभेटिएपछि यहि रिमिक्सले नै मन भरेँ ।
तपाइँ पनि क्लिक गरी सुन्नुस् है ।

Life Is Beautiful हेरेपछि

चलचित्रले समाजको लागि योगदान दिनुपर्छ, यो मनोरञ्जनको साधनमा मात्र सिमित रहनु हुँदैन भन्ने मान्यताले गर्दा केहि चलचित्रहरू हाम्रा दैनिक जीवनका प्रत्येक घटनामाथि पनि बनिरहेका छन् । साहित्यिक कृतिमाथि पनि चलचित्र बनिरहेको छ । दोस्रो विश्वयुद्ध पछि इटालीमा केही यस्तै गम्भीर प्रकारका चलचित्रहरू बनेका छन् । जून आज पनि त्यतिकै सान्दर्भिक लाग्छन् । यहाँ यस्तै खालको एउटा चलचित्रको चर्चा गर्दैछु ।

जीवन के हो ? जीउने विधि के हो ? कसरी बाँच्दा उपयुक्त हुन्छ ? आफ्नो जीवनलाइ कस्तो पाउनुहुन्छ ? यी र यस्ता जीवन माथिका प्रश्नमा धेरै विद्वानहरूले आफ्ना ज्ञान बाँडेका छन् । तैपनि यसमाथिको बहस अनन्त छ । हेर्ने र भोग्नेका नजरमा निहित हुन्छ जीवन । कसैले यसलाइ एउटा खेल सम्झन्छन् , कसैले संघर्ष , कसैले धोका , कसैले वाध्यता यसलाइ धेरै कोणबाट व्याख्या गर्न सकिन्छ । जीवनलाइ एउटा रमाइलो खेलको रुपमा देखाइएको चलचित्र हो– Life Is Beautiful ।

Guido एक यहुदी पुरुष हो । उ शहरमा एउटा किताब पसल चलाउने सपना लिएर आएका छन् । तर यो तत्काल सम्भव नभएकोले एउटा रेष्टुरेन्टमा वेटरको रुपमा काम गर्छन् । उनका लागि प्रत्येक दिनहरू सुन्दर छन् । अझ एउटा साथीले विद्वान Schopenhauer को ‘इच्छा शक्तिमा धेरै शक्ति छ, भित्री मनले इच्छा गर्दा जे पनि प्राप्त हुन्छ’ भन्ने कुरा सुनाएपछि त यसलाइ गज्जबले प्रयोग गरिरहन्छन् । त्यसैले उनि आफ्नो प्रेमिका (Dora) लाइ उनको विवाहको घोषणासभा बाटै भगाएर बिहे गर्न पनि सफल हुन्छन् । चलचित्रको आधा भागमा यस्तै रमाइलो हाँसो ठट्टाले भरिएको छ ।

बिहेको करिब पाँच वर्ष पछिको दृश्यमा उनले एउटा सेकेन्डह्याण्ड किताब पसल खोलिसकेका हुन्छन् । उनको एउटा छोरो पनि हुन्छ– Joshua । उनि खेलौना खेल्न रचाउँछन् । बाबु आमाको प्यारो उसलाइ नुहाउन पटक्कै मन पर्दैन नुहाउने कुरा उठ्यो की लुक्न थाल्छन् ।     (यसदृश्यले धेरैले आफ्नो बाल्यकाल सम्झिन्छन् ।) उनको जन्मदिनमा एउटा नयाँ खेलौना ट्याङ्क ल्याइदिन उनि आफ्नो बुबालाइ फकाइरहेका हुन्छन् ।

छोरालाइ लुकीबसेको ठाउँमा खानेकुरा दिँदै Guido

अचानक शहरमा हिटलरका सैनिकहरू परेड खेल्न थाल्छन् । शहरमा बसोबास गरिरहेका यहुदीहरूलाइ पक्राउ गरेर उनिहरूलाइ अज्ञात ठाउँमा लैजान्छन् । Guido पनि एक यहुदी भएकोले उनलाइ उनको छोरा सहित गाडी र रेलमार्ग हुँदै लगिन्छ । बालक Joshua बाबुलाई आफूहरू कहाँ जाँदैछौँ भनि प्रश्न गर्दा उनको जन्मदिन मनाउन कतै टाढा जान लागेका छौँ भन्दै उनका प्रत्येक बालसुलभ प्रश्नका उत्तर दिँदै जान्छन् ।

Guido की पत्नी यहुदी नभएकिले उनलाइ भने सैनिकले लग्दैनन् तर आफ्नो पति र छोरालाइ लगेको थाहा पाएपछि उनि पनि त्यहि रेलमा चढ्छिन्, एउटा अज्ञात यात्रामा ।

एउटा बन्द क्याम्प जस्तो देखिने इलाकामा रेल प्रवेश गरेपछि त्यहाँ उनिहरूको बस्ने ठाउँ अनि कामबारे जर्मन भाषामा बताइन्छ । छोरालाइ आफूहरू यातनागृहमा भएको कुरा थाहा नदिइ त्यहाँ एउटा खेल खेल्न आएको र जसले धेरै अंक ल्याइ यो खेल जित्छ उसले नयाँ खेलौना ट्याङक पाउँछ भनि बुझाउँछन् । छोरालाइ सुत्ने ठाउँमै दिनभरि बस्न लगाइ Guido अरु यहूदिहरू सँगै त्यहाँको फलाम फ्याक्ट्रीमा उनिहरूलाइ अह्राए अनुसार गह्रुँगो फलाम बोक्छन् । त्यो ठाउँमा जो जहिलेसम्म काम गर्न सक्छन्, त्यतिन्जेल मात्र बाँच्न पाउँछन् । काम गर्न नसक्ने भएपछि सेनाले गोलि हानेर मारिदिन्छन् । उता Guido  की पत्नी पनि त्यसरी नै काममा खटिएका हुन्छन् । त्यहाँ बुढाबुढीहरू र बच्चाहरूलाइ काम लगाइँदैन भन्ने थाहा पाउँदा कम्तिमा बच्चाका निम्ति त सैनिकहरू दयावान रहेछ भन्ठानेकी उनी त्यतिखेर भावशुन्य हुन्छिन् जब सैनिकहरूले उनिहरूलाई ग्यास च्याम्बरमा राखेर हत्या गर्छन् भन्ने थाहा पाउँछिन् । आफ्ना पति र छोरा ल्याइएकोले आएकी उनी उनिहरूको अवस्था थाहा पत्तो नहुँदा किंकर्तव्यविमुढ हुन्छे । तर सबैको आँखा छल्दै आफूहरू सुरक्षित रहेको भन्ने जानकारी दिन Guido माइकिङ गर्ने, बजिरहेको गीतमा पत्नीलाइ मनपर्ने अपेरा बजाइदिने गरेर यस बन्दीगृहमा नदेखे पनि एक अर्कालाइ महसूस गर्न सकिरहेका हुन्छन् । 

धेरै दिनसम्म बाहिर डुल्न पनि नगइ लुकेर बस्न सके (लुकामारी जस्तै) यस खेलको अंक बढ्छ भन्ने आशा दिएर लुकाइएका छोरा Joshua  बस्दा बस्दा दिक्क लागेर घरमा जाने अनि आमालाइ भेट्ने भनि अड्डी लिन्छ । ‘हामीले खेल जित्न लागेका थियौँ, ल ठिकै छ जित्ने खेल पनि नखेलि घर जान्छु भन्छौ भने हिँडौँ न त’ भन्दै Guido छोरालाइ जीत प्रति लोभ्याउँछन् ।

केही दिनपछि अमेरिकी सेनाले त्यो ठाउँमा धावा बोल्छ । बाहिर गोलाबारुद चलिरहेको हुन्छ अनि यो नै त्यस ठाउँबाट बाहिरिने र पत्नीलाइ पनि छुटाउने मौका हो भन्ने सम्झेर छोरा Joshua लाइ एउटा बाकसमा लुक्न लगाएर Guido बाहिर निस्कन्छन् पत्नीको खोजिमा । अहिले चलिरहेको खेल लुकामारी जस्तै भएकोले बाहिरको होहल्ला र मान्छेको पदचाप बन्द भएपछि मात्र निस्कनु अनि मात्र धेरै अंक ल्याएर जित्न सकिन्छ भन्दै छोरालाइ त्यहाँ लुकाएका हुन्छन् । तर यस बिचमा Guido लाइ जर्मन सेनाले पक्रिन्छ र उनको हत्या हुन्छ ।

रातभरको घमासान युद्धपछि बिहान सबै शुन्य भएपछि Joshua बाहिर निस्कन्छन् र आफ्नो पछाडी आइरहेको सेनाको ट्याङ्क देख्छन् । सेनाले उसलाइ बोकेर ट्याङ्कमा बसालेर लैजान्छन् । बाटोमा आफ्नी आमालाइ देखेर बोलाउँछन् अनि भन्छन् –“आमा हामीले यो खेल जित्यौँ अनि हेर्नुस् त मैले साँच्चै नयाँ ठूलो ट्याङ्क पाएँ । ” Dora आँखाभरी आँशु राखेर आफ्नो छोरालाइ अंगाल्दै भन्छिन् –“हो हामीले जित्यौँ” । यसरी चलचित्र सकिन्छ ।

“हो हामीले जित्यौँ”

चलचित्रको आधा भागसम्म रमाउँदै , हाँस्दै चलचित्र हेरिरहेका दर्शक हिटलरको सैनिकको प्रवेश पछि प्रत्येक क्षण मुटु कमाउँदै आफ्ना पात्रहरूको बचाउमा प्रार्थना गरिरहेका हुन्छन् सायद । यस चलचित्रको कथनशैली सरल छ , अभिनय एकदमै प्राकृतिक छ । हिटलर कालिन समयमा प्रवेश गरेको झल्को पनि यसले दिन्छ । सन्  १९९७ मा निर्माण भएको Roberto Benigni द्वारा निर्देशित यस चलचित्रले क्यान चलचित्र महोत्सवमा विदेशी भाषाको सर्वोकृष्ट चलचित्रका साथै अन्य धेरै विधामा पुरस्कार पाएको थियो ।

चलचित्र कस्तो हुनुपर्छ ? चलचित्रले कस्ता विषय समेट्न सक्छ ? चलचित्र क्षेत्रमा आफूलाई अलग देखाउन चाहनेहरूले यो चलचित्र हेर्दा उपयुक्त हुन्छ । 

Being Me हेरेपछि

यसपल्ट खुल्ला सडकमा बसेर being me नामक चलचित्र हेरियो । किर्तिपूरको नयाँ बजारमा पर्दा राखेर यो चलचित्र देखाइएको थियो । यसरी खुल्ला सडक बिचमा चलचित्र हेर्न पाउँदा मन नै रोमाञ्चित भइरहेको थियो । यो चलचित्र हर्के फिल्मस् र डकुमेन्ट्रि ओपन स्कूलले संयुक्त रुपमा बनाएको रहेछ । चलचित्र प्रदर्शन गर्नु अघि ‘ के बारेको चलचित्र हो यो ? ’ भन्ने प्रश्नमा यसका निर्देशक क्षितिज अधिराजले यसरी उद्घोषण गरेका थिए — “यो चलचित्र तपाइँहरूको बारेमा बनेको छ ।” “सामान्यतयाः चलचित्रले के कुरा भन्छ ? चलचित्र सकिएपछि थाहा हुन्छ र अझ धेरै जसो त सकिएपछि केही कुरा पनि आउँदैन । हेरिसकेर आ–आफ्नो बाटो लागे पछि यसको प्रभाव पनि सकिन्छ । तर हामी चलचित्र भनेको यति मात्र होइन, यो त तपाइँ सँग बोल्ने(संवाद गर्ने) हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छौँ । त्यसैले प्रस्तुत चलचित्र पनि हेरिसके पछि आफ्नो प्रतिक्रिया दिनुहोस् । हेरिसकेपछि तपाइँको मनमा जे कुरा आयो त्यही नै हो यो चलचित्रको थिम (चलचित्रले भन्न खोजेको कुरा ) । हामी चलचित्र सकेपछि बाहिरीने होइन, बहसको सुरुवात होस् , छलफल होस् भन्ने चाहन्छौँ । अर्थात् चलचित्र यति गह्रुगोँ चिज हो , जसले तपाइँलाई पनि बोल्ने बनाउँछ । यो सस्तो चिज लाग्दैन हामीलाई । त्यसैले यो हेरेपछि जस्तो लाग्यो त्यस्तै कुरा यहाँ लेखेर व्यक्त गर्नुहोला ।”

अनि सुरु हुन्छ चलचित्र प्रदर्शन । चलचित्रमा सुत्रधार बोल्छन् – ‘ यो कथा कल्पनाको होइन , यो त हाम्रै गाउँठाउँको कथा हो । हामी सबै शान्ति चाहन्छौँ, सुख चाहन्छौँ । यसको मतलब यो कथा युद्ध सकेर शान्तिकाल आयो भन्ने पनि होइन । ’

घटना (दृश्य) – १ दाङमा एउटा ज्योतिष÷झाँक्री को मा आउनेहरूको हूल महसुस हुन्छ । एक युवा आफ्नी आमासँग आएका छन् । झाँक्री तिनलाई हेर्छन् । ग्रहदशा भन्छन् अनि एउटा पात जस्तो (मैले प्रष्ट ठम्याउन सकिन) दिन्छन् र दुईऔंलाले माड्न लगाउँछन् । त्यसपछि आफ्नो हातमा केही छैन भन्दै हात देखाएर दुइवटा हात माड्छन् र टिका लगाइदिन्छन् ती युवाको निधारमा । तिनलाई ऐनामा हेर्न लगाउँछन् , अनि दंग पर्छन् केही नभएको हातले टिका लगाइदिँदा । क्यामरासँग तिनी आफुलाई यस्तोमा विश्वास नभएको केवल आमाको सन्तुष्टिको ÷ शान्तिको लागि यहाँ आएको बताउँछन् ।

घटना (दृश्य) – २ कर्णाली जिल्लाको एक विकट गाउँमा एक तपस्वी जमिन मूनि छिर्छन् र (सायद) केही दिनपछि निस्कन्छन् । त्यसपछि जमिनमूनि बाट निस्कीएका उनलाई भगवान् मानेर पूज्न थाल्छन् गाउँलेहरू । तिनको सहयोगी उनलाई भगवान् त होइन तर महामानव चाहीँ भएको जिकिर गर्छन् ।

घटना (दृश्य) – ३ एक युवती आफ्नो भान्छामा बँदेलको मासु पकाउँछिन् । पाक शिक्षा दिए जस्तै गरि प्याज भूट्ने, खुर्सानी हाल्ने, मासु हाल्ने, मसला हाल्ने देखि खाना सँग पस्कनेसम्म देखाइन्छन् । उनी विदेशमा काम गरेर फर्केकी । अरबमा जाँदा अनौठो अनुभव भएको बताउँछिन् । आइमाई मान्छेले बाहिर फेर हिँड्न नहुने । लुगाले मूख बाहेक सबै ढाक्नुपर्ने । आपूmले पनि त्यसै गरिन् । पछि मालिकको छोराले दुर्व्यवाहार गरेपछि आमाचाहीँलाई भन्दा उल्टै गाली खाइन् । यति मात्र कहाँ हो र ? त्यसमाथि मालिकले पनि पिट्यो । कहिलेकाहीँ उनलाई नारी भएर बेकार जन्मिइएछ भन्ने लाग्छ । यो सबै कुरा क्यामरालाई बताउँछिन् ।

घटना (दृश्य) – ४ तराईको दृश्य, म्यानपावर कम्पनीमा युवाको भिड । ल्याप्चे हान्दै आफ्नो नागरीकता बुझाएको देखिन्छ । म्यानपावर कम्पनीको मान्छे उनीहरुलाई काम सम्झाउँछन्– ‘ त्यहाँ गएर गाडी चलाउने हो , २४ पाङ्ग्राको गाडि । १२०० सय आउँछ । उस्तै परे १६०० सम्म कमाइ हुन्छ । फेरी खान, बस्न पैसा लाग्दैन । ’ युवा सहमत हुन्छन् । पछि भिड बीचमा नाम बोलाउँदै पासपोर्ट बाँडिन्छ । यहि बीचमा सडकमा रिक्सामा हिन्दी चलचित्रको प्रचार अनि हल सम्मको यात्रा देखाइन्छ । यो भने बुझ्न सकिंन ।

घटना (दृश्य) – ५ एक युवती , अनुहार देखाइन्न । तर पछाडिबाट खिचिन्छ , उनी हामीलाई आफ्नो डायरी भन्छे – ‘ म बारमा काम गर्छु । छ बजे देखि ६,७,८,९,१० बजे सम्म, बारमा मेरो काम सर्भिस दिने हो । ग्राहकहरू धेरै चिज पाउन चाहन्छन्, त्यो कुरा दिनुपर्छ हामीले ’ यसरी बोलिरहेकी महिलाको पछि लाग्दै क्यामरा बार सम्म जान्छ । तर कसैको मूख देखाइँदैन ,केवल खुट्टामात्र खिचिएको छ । सबै दृश्य सँगै युवतीले आफ्ना कुरा बताइरहेकी नै हुन्छे । लहरै तिन चार जना केटीहरू बसेका छन् । “के दिन खोज्या होला ?” भन्दै मूख छोपेकी एक महिला स्वाभाविक हाँसो हाँस्छिन् । उनलाइ अचम्म पनि लागेको छ । आफूले काम गरेको ठाउँमा के गर्न खोजेका हुन् ? आफूलाई त सबै नर्मल छ तर के देखेका होलान् यिनले ? यस्तै भाव देखिन्छ उनको हाँसोमा ।

घटना (दृश्य) – ६ पशुपति मन्दिर परिसरमा धार्मिक प्रवचन÷अनुष्ठान चल्दैछ । जहाँ भजन गाइँदैछ । नदी छेउ लासहरू जलाइरहेको देखिन्छ , सँगै अर्को दृश्य : एउटा कुखुरा क्यामरा नजिक देखिन्छ । अर्को कुखुरालाई पूजाको निम्ति काटिँदैछ । जसलाई काटिएको, भूत्ल्याइएको, सफा गरेको र निर्जीव शरिर तुल्याइएको सम्म देखाइन्छ । यो दृश्य र भजन किर्तनको दृश्य एक र अर्को गरी पालैपालो देखाइँदै गरिएको छ ।
अन्त्यमा, गित घन्किन्छ
“चिङकाङसाङ हो यो विश्वक्रान्तिको, आधारकिल्ला हो यो जनक्रान्तिको
हाम्रो नेपाल, प्यारो नेपाल,विरहरूको नेपाल,विरहरूको नेपाल”
यो गित बजाइँदै गर्दा पर्दामा नेपालीहरूको तस्वीरहरू देखाइन्छन् । कसैको हातमा बियरको शिशि हुन्छ । कोही महिलाका अनुहार चाउरिएका छन् र सिद्धिन्छ being me । चलचित्र हेरिसकेपछि मनमा एक प्रकारको अलमल पो पैदा भयो । टुक्रा टाक्रीहरु जोडेर बनाइएको रहेछ यो चलचित्र । त्यसमाथि एउटै घटना पनि सिधा पूरा नहुने ÷सिलसिलाबद्ध नहुने । एकपटक ,एउटा घटनाको दृश्य अनि अर्को पल्ट अर्कै घटनाको दृश्य त्यो पनि अपूर्ण । मैले माथि उल्लेख गरेका प्रत्येक घटना झण्डै तिनपल्ट देखाएपछिमात्र पूरा हुन्छ ।

यस्तै प्रस्तुती शैलीको चलचित्र babel हेरेको थिएँ करीब एक वर्ष अघि । मलाइ लाग्छ कम्तिमा एउटा घटना पनि सूरु देखि अन्त्य सम्म बिना अबरोध हेर्न पाए अझ चलचित्र बुझ्न सजिलो हुने थियो की । मैले त्यहाँ उपस्थित प्रायः सबै दर्शकको पनि यस्तै अलमलको मनस्थिति पाएँ । यहाँ अन्त्यमा कुखुरा काटिएको र भजन किर्तनको दृश्य पालैपालो देखाइयो । के पंक्षी हत्या धर्म विपरित छ भन्न खोजिएको हो ? भन्ने प्रश्नमा निर्देशक क्षितिजले यसो भने –“होइन , यो चलचित्रको कुरा यतिमा सिमित छैन । यो चलचित्रमा देखाइएको पहिलो दृश्य र अन्तिम दृश्य अन्तरसम्बन्धित छ । यसलाई तपाईँले आफ्नो कथा सम्झीनुभयो की भएन ? मूख्य कुरा त्यही हो ,। आफूलाई यहाँ भित्र कतै पाउनुभयो की भएन ? बस्, तपाइँ यहाँ देखिनुभयो भने हामी सफल भयौँ । ” बल्ल पो अलिअलि चलचित्र बुझेजस्तो भयो । अनि लाग्यो अब फेरी एक पल्ट हेर्नपाइयो भने चाहिँ अझ गाढा सँग बुझिने थियो भनेर । आयोजकहरू भन्ने थिए – ‘ व्यावसायिक चलचित्र होइन यो , अनि हाम्रो उद्देश्य पनि पैसा कमाउने होइन । हामी त टोल–टोलमा यस्ता सामाजिक कुरामाथि बहस सिर्जना गर्न चाहन्छौँ चलचित्रको माध्यमबाट । ’ चलचित्रलाई केवल मनोरञ्जनको सस्तो साधनमात्रै मानिआएको नेपाली बजारमा यो तहको ओजपूर्ण विचार लिएर आएकोले यो वास्तवमै प्रसंसनिय कार्य हो । यसरी टोलटोलमा देखाइने चलचित्रहरु अझ सरल भइदिउन् , आयोजकहरू आफ्नो उद्देश्य प्राप्तीमा अघि बढून् ।